منابع آب کشاورزی :Water Resources

سفره های زیر زمینی آب بسان کاسه ای لبریز از آب بودند که آبها ی کم ویا زیاد حاصل  ازبارندگی سالانه به آن اضافه می شد وچون لبریز بودند مازاد آن به صورت چشمه سارهای طبیعی ویا قنوات ساخته دست بشر از مجاری مشخص خارج می شدند وچون انرژی های امروزی وقدرت پمپاژ آبها دردسترس بشر نبود آب به صورت متعادل وطبیعی هرسال کمابیش دردسترس مناطق زراعی وباغبانی زیر دست خود قرار میگرفت ونیاز آبی بدین سان تامین میگردید. البته درسالهائی مشکل خشکسالی هم بروز میکرد وقنوات کم آب ویا موقتاً آب آنها قطع می شد. اگر قدری به جلو تر برویم وتاریخ قبل از احداث قنوات را درمملکت بررسی کنیم از نظر زمین شناسی آبهای حاصل از نزولات جوی هنگامیکه در درسفره های زیر زمینی آب جمع ونهایتاً سرریز میشدند ، تعداد زیادی چشمه درمناطق مختلف پدید می آمد که نوع بشر دربهره برداری ، شرب ، شرب دام ، وصنعت وکشاورزی از آنها بهره برداری می نمود. کاشان نیز ازاین مسئله مستثنی نیست . چشمه سلیمانیه فین کاشان ، چشمه اسکندریه نیاسر ، چشمه آب شاه صفی آباد ، رواناب دائمی جوی لتحر درجنوب واقبالیه درغرب ازاین مقوله اند. همچنین شاید تعدادزیادی ازچشمه های دیگر اعم از فصلی یا دائم در درمنطقه وجود داشته است که به طور طبیعی جاری بوده اند . از هزاران سال پیش که نهضت حفر قنوات به عنوان یک تکنولولوژی مترقی بشری در کشور مارواج پیدا کرده ، هرچه تعداد رشته قنات ها بیشتر شده ، از تعداد چشمه های موجود که به طور طبیعی درسطح زمین جاری بوده اند کاسته شده است. قبل از حفر قنوات آنقدر پتانسیل ظهور چشمه ها درزمین خداوند زیاد بوده است که با کوبیدن عصائی ونشان دادن محلی برای دوازده قوم بنی اسرائیل به قدرت خداوند آب ظاهر می شود به نحوی که هر قوم به طور جداگانه از دوازده چشمه جاری بهره برداری می نماید. مقاله پیش رو حاوی مطالبی است که خوشبختانه تعدادی از آنها به شدت توسط بخش کشاورزی درکشور درحال پیگیری است .  ولی باید اذعان کرد که بدون اجرای بند ۱ این مقاله (که ارائه خواهدگردید) سر وسامان دادن به آب بخش کشاورزی دردراز مدت درکشورمان راه به جائی نخواهدبرد . چون مسئله با طبیعت منطقه مرتبط است وراه کار دیگری به نظر نمی رسد. اگر تمام تلاش خودرا برای مصرف بهینه آب ها وجلوگیری ازتبدیل اراضی کشاورزی واقدامات حمایتی درمصرف بهینه آب به کار گیریم ، بدون انجام "اصلاحات آبی" شامل تدوین قوانین "اصلاحات آبی" و اجرای آن ا زطریق جلو گیری ریشه ای از برداشت بی رویه از سفره های طبیعی آب ، متأسفانه راه به جائی نخواهیم برد . مسئله اینجاست که باید تمام هم خودرا به کار گیریم واغماض ورودربایستی را کنار بگذاریم ودرجهت حفظ منابع آب وبهره برداری صحیح از آنها  در کشاورزی بکوشیم.

تأمین آ ب کشاورزی به تدریج درکشور ما به معضلی عظیم تبدیل میشود وچون کشاورزی یکی از ارکان اقتصاد کشور ماست باید به طور اساسی وریشه ای مورد توجه قرار گیرد. این قضیه در نواحی مرکزی وشرق وجنوب شرق از اهمیت بسیار بیشتری برخوردار است . در50 سال اخیر به دلیل استفاده بی رویه از منابع آب زیر زمینی به مدد تکنولوژی حفاری وپمپاژ ، سفره های آب زیر زمینی افت بسیارشدیدی پیدا نموده است به نحوی که عمق آب زیر زمینی که درسالهای دهه 1330 درحد30 متر بوده امروزه (سال1390هجری شمسی)  به بیشتر از 150 متر رسیده  است . علاوه برپائین رفتن عمق آبها کیفیت آبها هم پس روی داشته وبه سمت شوری وEC بالا پیش میرود ، به حدی که به آستانه غیر قابل استفاده درکشاورزی رسیده است .درقدیم الایام (سالهای قبل ازدهه 1330هـ ش) تعدادی بالاتر از شاید1500 رشته قنات وچشمه درمنطقه ای مثل کاشان فعال بوده است که از آنها به تناسب آبسالی وخشکسالی های دوره ای برنامه منظم زراعت وباغبانی وجودداشته است . بدین ترتیب که براساس حداقل دبی آب قنوات ، کشاورز مبادرت به احداث باغ می نموده وبرنامه های زراعت به ویژه زراعت حبوبات خودرا با وضعیت خشکسالی وترسالی تطبیق می داده است . این امربسیارساده از بار کارشناسی بسیار بالائی برخورداربوده است که متأسفانه این امر مطلقلً درکشاورزی به اصطلاح مدرن نیم قرن اخیر در منطقه به صورت واپس گرایانه مغفول مانده  ودرامر زراعت وباغبانی ما لحاظ نگردیده است ومتأسفانه کشاورزی دراین مناطق به حرفه ای زیان آور تبدیل شده است. امروز کلیه کشاورزانی که دستشان به دهانشان میرسد از نعمت ارزش افزوده زمین های آنهاست که تغییرکاربری برای مسکونی یا صنعت یافته اند وبا فروش این اراضی به نان ونوائی رسیده اند.

برگردیم به موضوع قنوات واین که چه شد که این گنج گرانبها از جواهرات خود تهی شد؟ چرا آن1500 رشته قنات شهرستان کاشان امروز به حدود600 رشته آنهم با دبی متوسط 30٪درسالهای قبل از1330 شمسی رسیده است؟ ارزش آن را دارد که برای حل این معظل فکری بکنیم وکاری بکنیم کارستان. منابع آب ما درحال تهی شدن ومتأسفانه تخریب جبران ناپذیر یا به عبارت دیگر درحال انهدام است واین جمله را تمام دست اندرکار ان وکارشناسان آب منطقه با هزار ویک زبان گفته اند. همه درجلسات از "بهارخاموش" سخن گفته اند. همه ازایجاد شکافها درزمین وفروچاله ها اطلاع رسانی می نمایند. همه ازEC نامناسب آبها درمباحث کشاورزی وباغداری سخن می گویند.

1- متخصصین از اعلام مناطق ممنوعه برداشت آب وپس ازآن منطقه ممنوعه بحرانی وعدم صدورمجوز برای بهره برداری از منابع آ ب زیر زمینی دفاع نموده واقداماتی را نیزدر این خصوص انجام داده اند. متأسفانه باید بگویم که امروزه فاجعه بسیار عمیق تر ازآنست که با اعلام منطقه ممنوعه وبحرانی ونصب کنتور حجمی وصدور کارت هوشمند برای برق چاهها ومحدودیت مصرف گازوئیل بتوان از پس قضیه برآمد .

2- موضوع جمع آوری آبهای مازاد قنوات وایجاد استخرهای ذخیره آب ، موضوع احداث بند وسد های کوچک در مسیر رواناب ها خومد معضلی است که درجای خود میتوان به آن پرداخت . عجالتاً عرض شود که هرچه درمسیر آبهای بالا دست منطقه سد وبند واستخر ایجاد نمائیم، ناخواسته جلو تغذیه طبیعی مجاری آبزای قنوات وسفره های آب زیر زمینی درپائین دست را گرفته ایم ومشکلات عدیده ای برای قنوات وچاه های پائین دستی به وجود می آوریم که این موضوع باید درجایگاه کارشناسی خود مورد تفحص وبررسی بیشتر قرارگیرد.

3- با توجه به اینکه قنوات کارائی خود را ازدست داده اند متأسفانه مرتکب اعمالی میشویم که به اصطلاح تمام پلها وکورسو های امید را هم درپشت سر خود خراب میکنیم . ازاین راه خسارات جبران ناپذیری به جامعه وارد میشود که متأسفانه تا حدود زیادی هم اتفاق افتاده است. اراضی کشاورزی بسیار مستعد که درمسیرآبیاری قنوات خشک شده قرار دارند همگی به دلیل اینکه دیگر درآنها کشاورزی نمی شود ، تغییر کاربری به مسکونی ، صنعتی وسایر موارد داده میشود .چه کسی است که نداند زمین کشاورزی وزراعی را دوباره نمی توان خلق کرد ؟ این منبع تجدید شونده نیست . زمینهائی را که ازحالت زراعی خارج وبه غیر کشاورزی (مسکونی، صنعتی، راه وغیره ) تبدیل میکنیم دیگر هیچگاه درزمان ما وچندین نسل آینده قابل بازگشت نخواهد بود. بلکه باید گفت که بعضی ازاراضی کشاورزی تبدیل شده برای همیشه از حیز انتفاع کشاورزی خارج گردیده اند. مهمترین دلیلی که برای تغییر کاربری اراضی کشاورزی می آورند این است که قنات اصلی آن که منبع تغذیه کننده آب کشاورزی این اراضی بوده ، خشک شده است .حال دیگر به چه منظوری این زمین باید حفظ شود؟ پس با این توهم مجوز مسامحه دربرابرقانون مترقی جلوگیری از تبدیل اراضی صادر وبا بلدوزر ولودر وآهن وبتون برجان این اراضی مستعد کشاورزی می افتند وآنهارا به غیر کشاورزی تبدیل می نمایند.دراین راستا متأسفانه صدای متولیان امر دروزارت مربوطه هم به جائی نمی رسد.

4- انتقال آبهای شیرین از سرشاخه های رودخانه ها که علی الظاهر درجریان خود به دریاهای آزاد میریزند واز دسترس کشور خارج میشوند . این نکته مغفول نماندکه هر گونه تغییر وانحراف درمسیر آبهای با منشأ ومصرف داخلی(اعم از کشاورزی، تغذیه سفره ها،ریختن به دریاچه ها) به شدت زیان بار وباعث صدمه وزیان درمنطقه ای دیگر میشود . واما درمورد آبهائی که ازداخل سرچشمه گرفته وبه دریای آزاد سرازیر میشود ، چه بررسی کارشناسی به عمل آمده است که کسر آب اینگونه رودخانه ها چه تأثیری براکوسیستم آبادیها، روستاها، شهرها وسرزمینهای مسیر خود خواهدداشت؟ علی ایحال ازاین گزینه میتوان به نحوی کارشناسانه ودقیق درتکمیل پیشنهاد وراه حلی که خواهد آمد از آن بهره برداری نمود .   

راه حل چیست؟ چه کسی آستین را بالا خواهد زد ودر صف این مبارزه جدی ومرگبار سینه سپر خواهد کرد؟

صحبت از 1500 رشته قنات کاشان بود که به کمتر از600 رشته آنهم با دبی حدود 30 در صد دبی ائلیه خود تقلیل یافته اند . باید به عرض برسانم که اعلام این اعداد ومنطقه به علت حضور مداوم اینجانب در50سال گذشته دربخش کشاورزی منطقه و40 سال کار کشاورزی موظف بوده است. والا درتمام شهرستانهای میهنمان به ویژه مناطق زیر پوشش حوزه آبریز کوهستانها قنوات بسیارزیادی وجود دارد که به این سرنوشت دچار شده اند. به عنوان شاخص میتوان از یزد ، کرمان ، گلپایگان ، اردستان ، وشهرستانهای خراسان ، سیستان وبلوچستان ، فارس وجای جای کشورنام برد. همه به این معضل دچارشده اند وهمه دچار کسری آب کشاورزی هستندودر همه این شهرستانها به نحوی این مسئله وشاید با شدت بیشتر وجوددارد .

راه حل چیست؟ چه کسی آستین را بالا خواهد زد ودر صف این مبارزه جدی ومرگبار سینه سپر خواهد کرد؟

ارزش این را دارد که بگویم تمام چاههای کشاورزی که دراین پنجاه سال اخیراحداث شده اند باید تعطیل شوند ! همه را تعطیل کنیم !! استثناء قائل نشویم . نترسیم ، به کشاورزی صدمه نخواهد خورد ، آخر مگر نه اینکه صحبت از کشاورزی پایدار است؟ چه هیاهو وغلغله ای به راه خواهد افتاد؟ ضد کشاورزی!! ضد پیشرفت!! خواهند گفت مگر ما ازکجا میخواهیم آب بیاوریم وآبهای کشاورزی را تأمین کنیم ؟ جواب این است: مگر نمی گوئیم که سالهاست بیلان سفره های آب زیرزمینی منفی شده است؟ مگر نمی گوئیم که حرکت آبهای شور ازسمت دریاچه نمک به سمت دشتهای کاشان سرازیر شده است ؟ پس :

1-      درب چاههای کشاورزی را ببندیم !

       بعد چه کار کنیم ؟ باید بگردیم که هیچکس به هیچ بها یا بهانه به دنبال سوراخ دعا برای فرار ازبسته شدن چاه مورد استفاده اش نباشد . چاهی به نام چاه کشاورزی نباید دایر باشد . اگر گفته شود که ای آقا اینجا صدها نفر نان میخورند وهزاران نفرغیرمستقیم ارتزاق میشوند، باید به نحوی برنامه ریزی شود که بتوان با قانع شدن معترض جواب منفی بدهیم. درمورد سایر مصارف از قبیل صنعت ، دامداری ، شرب ، بهداشت وفضای سبز دربرابر مصارف کشاورزی چندان بزرگ نیستند ولی آنها نیز باید با همین شدتی که امروز درامر نظارت بر برداشت آب میشود ، کنترل شوند تا از حد مجاز تأیید شده برای مصرف مورد نظر ونه مصرف کشاورزی برداشت نمایند. فضاهای سبز با توجه به توسعه صنعت وشهرسازی در حد برنامه ریزی متعادل کارشناسی برای سرزمینها ومناطق خشک لازم است وباید با دیدگاه کارشناسی به آنها مجوز داده شود ، ولی باز تأکید میکنم چاههای کشاورزی همگی باید تعطیل شوند وزراعت وباغبانی تحت تأثیر آنها نیز تعطیل وتوسط متولیان امر خسارت کلیه کشاورزان وباغداران داده شود.

چه اتفاقی خواهد افتاد؟ بعدازاینکه همه چاههای کشاورزی را تعطیل کردیم وبرنامه را برای کشاورزان وباغداران اعلام کردیم وآنها رامتقاعد نمودیم که برای آنها جبران خسارت می شود چه برنامه ای داریم؟

برنامه اینست که چاهها تعطیل باشد وهیچگونه چاه جدید هم درجائی اعم از قاچاق یا مجاز جفر نشود.

نتیجه این خواهدشد که حتی اگر خشکسالی های معمول چندسال دیگر هم ادامه یابد ، بارندگی صورت گرفته طی پائیز ، زمستان وبهار آب به مقدار قابل توجهی در درسفره های آبزای قنوات قدیم ذخیره میشود وبعد ازچندین سال کلیه قنوات مخروبه ومتروکه وخشک مجدداً احیاء میشود.      

همچنین با تأمین آب ازطریق انتقال آبهای رودخانه ها ی جنوب وغرب به منظور جبران مافات آبهای ازدست رفته زیر زمینی درطول 50 سال گذشته ونه تأمین مستقیم این آب درسر مزرعه ونه گسترش اراضی کشاورزی ، بلکه تأمین آب پشت بند ها وسدهای خاکی بالا دست قنوات ونظارت وکارشناسی مداوم وبررسی نحوه تأثیر این اقدام،امید میرود تأثیر بسیار مطلوبی برتسریع دربارور شدن وغنی شدن سفره های زیر زمینی آب بگذارد . البته این قضیه نباید مغفول بماند که هرچه زمان راازدست بدهیم متأسفانه لایه های اسفنجی آبزای سفره های زیر زمینی تخریب و امکان احیاء این سفره ها کمتر وکمتر می شود.(دراین خصوص باید به نظرات کارشناسان محترم امور آب درزمینه خشک شدن سفره ها وازبین رفتن لایه های اسفنجی وایجاد فروچاله ها دراثر برداشت بی رویه از آبهای زیر زمینی توجه شود.)

حال که انشاءا.. آب قنوات راه افتاد اولاً لازم نیست که بیشتر ازاین سربسر طبیعت بگذاریم وآن را دست کاری کنیم ، پس انتقال آب را با نظر کارشناسی متوقف نمائیم وخود را بهیچ وجه وابسته به آبهای ناشی ازبرهم زدن طبیعت خداوندی ننمائیم ، اکوسیستم های مسیر رودخانه هارا نباید برهم بزنیم ، حواسمان باشد فاجعه دیگری درجای دیگر به وجود نیاید!!

ثانیاً براساس قراردادها وحقوقی که دربرابرمطالبات مالکین اراضی زراعی وباغات وحقابه بران چاه های تعطیل شده ایجاد گردیده است ، می توان ازمحل آب قنوات احیاء شده طبق یک فرمول حقوقی واصلاح قوانین (وضع قوانین "اصلاحات آبی") مسئله را برای کشاورزان حل وفصل نمود.

"اصلاحات آبی" چیست؟

قوانین "اصلاحات آبی" ؟ درحال حاضر چنین عنوانی به نظر اینجانب نرسیده است. "اصلاحات آبی" مسئله ای است که درکشور ما باید واقعاً صورت گیرد وقوانینی برای آن تدوین وبه اجرا گذارده شود که ازقضا پیشنهادات پیش گفته نظیر بستن چاه ها وفرایند های متعاقب آن را نیز شامل می شود. دشتهای بسیار وسیعی زیر دست قنوات دایرومتروکه افتاده است که دارای اراضی بسیار مستعد برای امرزراعت وباغبانی است . اگر همت شود وقنوات به طریق گفته شده احیاء شوند تمام این دشتها با آبیاری های مدرن (قطره ای، بارانی ، بابلر ، زیرسطحی ، هیدروفلوم وغیره ) قابل احیاء خواهند بود که ضمن استفاده از اراضی مستعد از آب قنات نیزباید استفاده بهینه صورت گیرد.  بسیار کسانی هستد که درحال حاضر اسناد رسمی ویا غیررسمی سهم آبهای قنوات متروکه را دردست دارند ودرزمین های مربوط به این قنوات یا کاربری مسکونی وصنعتی صورت گرفته ویا به نحوی درنوبت ودرصف انتظار تغییر کاربری هستند. مسئله تغییر کاربری ازمسائلی است که چالش های زیادی برای بخش کشاورزی داشته وقوانین شدید وغلیظ هم دردودهه اخیر برای آنها به وجود آمده ولیکن هرکس به دنبال تبدیل بوده (آنهم درسطح پروژه های بزرگ)بالاخره به صورتی با مجریان قانون کنار آمده وعملیات تبدیل کاربری زمین کشاورزی صورت گرفته است. درابتدای امر" اصلاحات آبی " این مسئله جلوگیری از تبدیل اراضی کشاورزی متروکه (بایر) اهمیت بیشتری خواهدیافت . به خصوص اراضی مزارع متروکه واراضی زیر دست قنوات بیشتر مورد توجه قرارخواهند گرفت . پس از شروع " اصلاحات آبی" واجرای پروژه تعطیلی کل چاههای کشاورزی ، سریعاً اینگونه اراضی از نظر کاربری کشاورزی مورد توجه واقع خواهند شد. برنامه "اصلاحات آبی" اگر صحیح وبه صورت کارشناسی طراحی واجرا شود بسیاری از مشکلات منابع آب درکشاورزی وسایر بخشها را مرتفع خواهد نمود .

اول لازم است که کلیه بهره برداران از منابع آب کشاورزی که درحال حاضر به صورت مجاز بهره برداری مینمایند وهمچنین میزان درآمد آنها دراین رابطه توسط دستگاههای متعهد وبی طرف سنجیده شود وتمام سوابق آنها دربایگانی ویژه ای که مخصوص این برنامه تهیه خواهد شد نگهداری گردد. این مرحله باید به سرعت انجام واصلاحات لازم وبررسی های مجدد جهت دور نمودن اشتباهات احتمالی ، وهمچنین تعدیل وتطبیق درآمد ها با نرخ روز جبران(روزی که می خواهیم ضرر بهره بردار را جبران نمائیم ،به منظور مقابله با تورم سالانه) صورت گیرد .

 در قدم دوم که بسیار مهم والبته احرای آن خالی ازتنش های اجتماعی نیست این خواهد بود که تمام چاههای مجاز وغیر مجاز بسته که از آنها بهره برداری کشاورزی می شود بسته شوند .

  قدم سوم تأمین بهره برداران بند یک (مرحله اول ) از طریق کمکهای دولتی حهت امرار معاش وادامه زندگی بدون دغدغه درحد درآمد قبلی (با نظر کارشناسان اقتصادی واقتصاد کشاورزی) .

مرحله چهارم تقویت بندهای کوچک تغذیه پشت قنوات با نظر کارشناسی جهت هرچه عنی تر نمودن منابع تغذیه ای آ نها وجلوگیری از نفوذ آبها به کویر نمک . همزمان با این عملیات قنوات دایر ومتروکه بازسازی وآماده بهره برداری گردند . همزمان طرح انتقال آب از سرشاخه های رودخانه های غرب وجنوب کشور به مناطق تحت پوشش طرح شروع شود تا انتقال آب امکان پذیر باشد ولی باتوجه به به اشکالاتی که قبلاً ذکرشد که ممکن است انتقال آب از سرشاخه های رودخانه ها تأثیر منفی در اکوسیستم های مسیر داشته باشد ، این امر نباید به صورت یک راه حل دائمی تصور شود ویا به منظور تأمین مستقیم آب زراعی روی آن حسابی باز شود. بلکه آب سرشاخه ها در قسمتهائی که میتواند منشأ تغذیه قنوات وچشمه ها باشد ، توزیع گردند. البته هزینه این عملیات زیاد است ولی ارزش خودرا دارد. دراین حالات با توجه به اقدامات انجام شده وبارندگی منطقه ( میانگین بارندگی) نهایتاً آب قنوات ظاهر خواهد شد.

 در مرحله پنجم باید به سراغ کشاورزان وبهره بردارانی برویم که نام ومیزان در آمد آنها قبلاً یادداشت شده ومشخصات ونحوه بهره داری آنها(در بند اول) ثبت گردیده است . به تناسب بهره برداری قبلی آنان باید به بهره بردار قبلی آب وزمین توزیع شود  تا ازمنابع آب قنوات برای تولیدات کشاورزی وباغبانی بانظر کارشناسی اقدام نمایند.         

2- جلوگیری از تغییر کاربری اراضی کشاورزی باجدیت وشدت هرچه تمام تر:

وقتی که چاههای آب کشاورزی همگی تعطیل شوند ، دراثر بارندگی های معمول – ودرصورتی که پروژه های انتقال آب هم از سرشاخه های رودخانه ها فقط با دیدگاه درمان خشکی سفره ها ونه برای کشاورزی آنهم دریک مدت تعرف شده به نحوی که ناهنجاری های دیگری در اکوسیستم های مناطق دیگر به وجود نیاید، اجرا گردد باسرعتی خیلی بیشتر-  دبی آب ورودی به سفره های آب زیرزمینی با بیلان مثبتی مواجه میشود وظرف چندسال آبهای زیر زمینی به قدر کافی بالا می آید وبا احیاء قنوات، اراضی زیر دست آنها واراضی مزارعی که به صورت بایر درآمده بودند ، به تدریج کشاورزی پایدار درمنطقه جان می گیرد. وقتی میگوئیم کشاورزی پایدار باید واقعاً پایدار وبرای همیشه باشد. استفاده از آب چاههای کشاورزی وتولید گندم وجو ومیوه جات به هیچ عنوان دارای خصیصه کشاورزی پایدار نیست. از علماء محترم علم کشاورزی صمیمانه درخواست میشود کمک فرمایند وبه این موضوع مهم بپردازند تا افکار عمومی کشور این مسئله را به خوبی دریابد. چه کسی است که نداند تولید یک سانتی متر خاک کشاورزی صدها سال زمان میبرد( درمراجع برحسب شرایط از 200 الی 700 سال ذکرشده است) . زمین های کشاورزی ما دراین 50- 40 سال اخیر مثل برف زیر طرحهای مسکن وشهرسازی وراه وصنایع ذوب شدند وازبین رفتند. اگرروزی قنوات مشروب کننده آنها زنده شوند ، آب قنات را به کجا ببریم ؟ کدام خاک به جای مانده مانند خاکهای کلاس یک مزرعه ای که تبدیل وتخریب شده عمل خواهد نمود؟  پس همه دست به دست هم بدهیم واطلاع رسانی عمومی وواقعی از هرتریبون خیرخواهی صورت گیرد ونگذاریم اراضی حاصلخیز محدود ما از دست برود که دیگر بازیافت پذیر نیستند. اراضی سنگستان وشوره زاز ودژ وغیر قابل کشاورزی درکشورزیاد است ، متقاضیان وطرحها را به سوی آن اراضی سوق بدهیم تا دست ازسر خلوت شده اراضی کشاورزی برداشته شود.

3- تدوین قوانین دقیق واجرائی وکاربردی درزمینه " اصلاحات آبی" :

شاید گفته شود که برای هر برنامه ای اول باید قانون باشد چرا این قضیه دربند 3 آمده است ؟ قرارداشتن آن دراین بند دلیل این نیست که اول دست به عمل بزنیم وبعد توسط مرجع قانوگذاری ،قانون آن تدوین شود. دراین مقاله وپیشنهاد ابتدا خواسته ام مسئله قدری روشن شود وبعد بگویم که هر حرکتی البته نیاز به قانون وبرنامه ریزی وآئین نامه اجرائی دارد که باید ازقبل پیش بینی گردد.

حیات مملکت رابطه مستقیم با خود کفائی دارد. کشور ما درعرصه کشاورزی حرف برای گفتن زیاددارد. مابا حدود 1348000 کیلومتر مربع وسعت خاک با انواع روشها حتی با میزان بارندگیمان درسالهای خشکسالی خواهیم توانست گلیم خود را ازآب بکشیم ووابسته به هیچ زیاده خواهی نباشیم . باید با زیاده خواهی (استکبار- امپریالیسم)اینگونه مبارزه کرد که خود کفا باشیم ودست نیاز به سوی هیچکس جز خدای متعال دراز نکنیم . قانون لازم است . قانون خوب . قانون با نفوذ. قانونی که مردم نسبت به آن توجیه باشند وبه اجرای آن عشق بورزند. قانون کاربردی. قانون پیشرفته درزمینه "اصلاحات آبی" . این قانون باید دربرگیرنده ممنوعیت حفاری زمین برای برداشت آب برای کشاورزی ، ممنوعیت برداشت از چاه های کشاورزی موجود ودستور پرکردن آنها، برنامه ریزی برای شناسائی کلیه مالکین وصاحبان حقوق این چاه ها ، برنامه ریزی برای شناخت کلیه مالکین وصاحبان حقوق دراراضی زیر دست قنوات متروکه ودایر . تدوین راه کار قانونی برای به کار گیری وبهره مندی کلیه کسانی که دراثر تعطیلی چاهها بیکار می شوند درکار کشاورزی حاصل ازبهره برداری قنوات با توجه به نسبت حقوق ثبت شده آنها .

4- بررسی را هکارهای مناسب دراستفاده از نزولات آسمانی وبهره برداری بهینه از آبهای چشمه ها وقنوات احیاء شده :

دراستفاده بهینه از نزولات جوی از جمله بهره برداری از رواناب هائی که منجر به سیلابهای مخرب می شود ویا سیلهائی که نهایتاً به شوره زارها ونمکزارها میرسد واز دسترس مفید انسان خارج میشود وآبهای باران را میتوان باطرحهای ابدائی کارشناسا ن مجرب آبخیز داری سراسرکشوردرجهت بهره برداری بهتر از آنها درتولید محصولات دیم باغبانی ونفوذ دادن آنها به سفره های زیر زمینی استفاده کرد واز تبخیر بی رویه آنها جلوگیری نمود ، روش وراه حلی پیشنهاد داده شود . دربهره برداری از آبهای قنوات وچشمه ها ، سیمانی نمودن کانالهای آبرسانی ، لوله کشی مجاری انتقال آب تامزرعه ، جلوگیری از آبیاری غرقابی بی رویه، ، استفاده از لوله های آبیاری وتخلیه آب برسر شیارها ، آبیار قطره ای ، بارانی ، بابلر ، زیر سطحی ، هیدروفلوم وغیره .

5- حمایت بخش کشاورزی درمسائل انتقال وبهره برداری از منابع آب وآبیاری های مورد توصیه دربخش کشاورزی :

 امروز خوشبختانه این سازوکار کمک به بخش کشاورزی جهت آبیاری تحت فشار کاملاً نهادینه شده است .می توان ازاین مکانیزم دراین قسمت استفاده نمود.                 

نویسنده : احمدناصر حدادکاشانی   anhk_ha@yahoo.com

تلفن همراه :۰۹۱۳۱۶۱۳۲۶۷

آماده دریافت نظرات انتقادی و پیشنهادات وراهنمائی شما

****************************************************************

****************************************************************

اهمیت اصلاح الگوی مصرف آب در کشاورزی (اقتباس ازمقاله مدیریت منابع آب)

آب از دیرباز مهمترین عامل توسعه در جهان بوده است. انسان ها در دوران اولیه زندگی نزدیک رودخانه ها و منابع آب تجمع می کردند و به فعالیت های کشاورزی می پرداختند. 97 درصد منابع آبی غیرقابل استفاده برای کشاورزی بوده و مقدار بسیارمحدودی از آن ها به طور مستقیم از سوی انسان مورداستفاده قرارگرفته است. افزون بر آن، کمی بیش از 1/76 درصد از آب های کره زمین به صورت رودخانه های یخی از دسترس خارج شده و آنچه تقریباً باقی مانده در عمق زمین ذخیره شده است. بهره گیری از روش های نوین کشاورزی و استفاده بهینه از آب، عوامل حیاتی برای نیل به هدف تأمین غذای جمعیت درحال افزایش دنیا است. طبق برآوردها، در 30 سال آینده مردم جهان نیازمند 60 درصد غذای بیشتر خواهند بود. بخش قابل توجهی از این افزایش تولید، حاصل کشت متراکم (استفاده از زمین کمتر برای تولید بیشتر) که نیازمند آبیاری است، خواهند بود.
براساس آمار و اطلاعات منتشره، از کل اراضی 164 میلیون هکتاری کشور، درحال حاضر 8/18 میلیون هکتار در چرخه تولید محصولات کشاورزی قرار دارد. از این مقدار حدود 8 میلیون هکتار به صورت آبی و حدود 3/6 میلیون هکتار به صورت دیم و بقیه به صورت آیش آبی و دیم مورد بهره‌برداری قرار دارند. در ارتباط با منابع آب نیز از حدود 93 میلیارد مترمکعب منابع آب مصرفی کشور حدود 86 میلیارد مترمکعب به حساب مصارف کشاورزی منظور می‌گردد.
بر اساس آمار و ارقام موجود میانگین سالانه حجم بارندگی ایران حدود 400 میلیارد متر مکعب برآورد می شود که از این مقدار، 310 میلیارد متر مکعب در مناطق کوهستانی با مساحتی حدود 870 هزار کیلومتر مربع و 90میلیارد متر مکعب دیگر در مناطق دشتی به وسعت 778 کیلومتر مربع می بارد. از مقدار فوق حدود 294 میلیارد متر مکعب به صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج می شود و از 116 میلیارد متر مکعب باقیمانده حدود 93 میلیارد متر مکعب از طریق منابع سطحی و زیرزمینی بهره برداری می شود و بقیه صرف تغذیه سفره های آب زیرزمینی می شود. از این مقدار حدود 86 میلیارد مترمکعب جهت مصارف کشاورزی و نزدیک به 7میلیارد مترمکعب آن به مصارف شرب و صنعت اختصاص می‌یابد. از آنجایی که متوسط حجم کل آب سالانه کشور رقمی ثابت است، تقاضا برای آب به ‌علت رشد نسبتاً بالای جمعیت، توسعه کشاورزی، شهرنشینی و صنعت در سال‌های اخیر، متوسط سرانه آب قابل تجدید کشور را تقلیل داده است، به طوری که این رقم از حدود 5500 مترمکعب در سال 1340، به حدود 3400 مترمکعب در سال 1357، و حدود 2500 مترمکعب در سال 1367 و 2100 مترمکعب در سال 1376 کاهش یافته است. این میزان با توجه به روند افزایش جمعیت کشور با نرخ فعلی رشد در سال 1385 به حدود 1750 مترمکعب و در افق سال 1400 به حدود 1300 مترمکعب تنزل خواهد یافت. صرف نظر از تفاوت‌های آشکار منطقه‌‌ای در کشور و طیف گسترده مناطق خشک نظیر سواحل خلیج فارس و دریای عمان، نیمه شرقی کشور از خراسان تا سیستان و بلوچستان و نیز حوضه‌های مرکزی که میزان سرانه آب قابل تجدید در آن‌ها از میزان متوسط کشور به مراتب پایین‌تر است، ارقام متوسط سرانه آب کشور در سال‌های آینده به مفهوم ورود ایران به مرحله تنش آبی در سال 1385 و ورود به حد کم آبی جدی در سال 1415 شمسی خواهد بود.


بخش کشاورزی بزرگترین مصرف کننده آب درکشور :

آبیاری از نظر علمی تعابیر مختلفی دارد اما به معنای واقعی کلمه ، پخش آب روی زمین جهت نفوذ در خاک برای استفاده گیاه و تولید محصول می‌باشد. هر چند فقط 15 درصد از زمینهای کشاورزی دنیا تحت آبیاری قرار دارند و 85 درصد بقیه به صورت دیم و بدون آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرند اما نیمی از تولیدات کشاورزی و غذایی مردم جهان از همین زمینهای آبی حاصل می‌شود. که این خود نشان دهنده اهمیت و نقش آبیاری در بخش کشاورزی است.
بخش کشاورزی با 92 درصد بزرگترین و مهمترین مصرف کننده آب در کشور به شمار می رود. بیش از 80 درصد اتلاف منابع آب به دلیل عدم استفاده از تکنولوژی های پیشرفته آبیاری در این بخش به هدر می رود. تعدادی از کارشناسان معتقدند که مدیریت منابع آب کشور در شرایط فعلی مدیریت مناسبی نیست و موجب شده تا طی سالهای اخیر شاهد کاهش منابع آب های زیرزمینی و نیز کاهش سطح زیرکشت کشاورزی در برخی مناطق باشیم. الگوی مصرف آب آشامیدنی بر اساس اعلام بانک جهانی برای یک نفر در سال، یک متر مکعب و برای بهداشت در زندگی به ازای هر نفر، 100 متر مکعب در سال است. بر این اساس، در کشور ما 70 درصد بیشتر از الگوی جهانی آب مصرف می‌شود! همچنین براساس آمار اعلام شده، میانگین آب مصرفی سرانه جهان (صنعتی ، کشاورزی و آشامیدنی) در حدود 580 مترمکعب برای هر نفر در سال است که این رقم در ایران حدود 1300 مترمکعب در سال است که این امر بیانگر اتلاف منابع آب و اسراف بیش از حد منابع حیاتی می‌باشد. مقدار مصرف سرانه آب لوله کشی آشامیدنی در شهرهای ایران در حدود 142 متر مکعب در سال است که از مصرف سرانه برخی کشورهای اروپایی پرآب ، مانند اتریش (108 مترمکعب درسال) و بلژیک (105 مترمکعب درسال) بیشتر است که یکی از دلایل این امر آن است که در ایران از آب آشامیدنی تصفیه شده برای شستشوی اتومبیل ، حیاط ، آبیاری باغچه ها، استحمام ، شستن لباس و ظروف استفاده می شود. در حالی که در اکثر کشورها آب آشامیدنی از آبی که به سایر مصارف می رسد ، جداست.


منابع آب آبیاری

• نزولات آسمانی شامل برف و باران.
• آبهای سطحی شامل رودخانه‌ها - سدها - مخازن آب - دریا - برکه‌ه‌ای آب شیرین - یخچالها و …
• آبهای زیرزمینی شامل چاه - قنات - چشمه.
هدف آبیاری
• تامین آب کافی برای ادامه زندگی گیاه.
• حفاظت و بیمه گیاهان در مقابل تنش‌های ناشی از کم آبی یا بی آبی‌های کوتاه مدت.
• خنک کردن خاک و اتمسفر یا هوای اطراف گیاه.
• شستن املاح مضر در خاک.
• نرم کردن ناحیه قابل شخم خاک.
منافع آبیاری
• افزایش کمی و کیفی محصول
• سود حاصل از افزایش کمی و کیفی محصول
• درآمد حاصل از فروش آب برای دولت
• افزایش فرصت شغلی
اثرات سوء آبیاری
• فرسایش
• شور و قلیایی شدن خاک
• غرقابی شدن یا باتلاقی شدن زمینهای کشاورزی
• تخریب زمینهای کشاورزی
• اتلاف سود و اتلاف بیهوده آبی که با قیمت گزاف تامین گردیده و برای نگهداری و توزیع آن سرمایه گذاری زیادی صورت گرفته است.

هدر رفت آب در ایران بیش از میانگین جهانی است
براساس گزارشات موجود میزان هدر رفت آب در کشور ما 28 تا 30 درصد است درحالی که این مقدار اتلاف در دنیا 9 تا 12 درصد گزارش شده است که یکی از عوامل اصلی آن برداشت های غیرمجاز از شبکه آب رسانی و فرسودگی تاسیسات آب و شبکه های آبرسانی است.
اصلاح الگوی مصرف، تنها راه برای گذر از بحران کم آبی، باتوجه به مصرف بیش از حد انرژی در کشور و همچنین کاهش منابع آبی، اصلاح الگوی مصرف در بخش های مختلف، مناسبترین و منطقی ترین راه حل برای گذراز بحران‌های موجود به نظر می‌رسد. صرفه جویی در مصرف آب با استفاده از روشهای نوین برای آبیاری مانند: قطره‌ای، بارانی، کوزه‌ای، تراوا زیرزمینی، تانکر و ... می‌تواند بسیار تأتیر گذار باشد.

آبیاری قطره‌ای روشی مناسب برای کاهش و هدر رفت آب در بخش کشاورزی

روش آبیاری قطره‌ای سالیان دراز در فرانسه و در کشورهای دیگر برای آبیاری در گلخانه‌ها مورد استفاده بوده است. در ایران این روش در دهه پنجاه ابداع شد و سطوح بزرگی با این روش آبیاری شدند ولی با مرور زمان مزایا و معایب این روش مشخص شد. هزینه‌های زیاد و تکنیک‌های نسبتا پیشرفته این روش و نمکها و مواد جامد معلق در آبهای ایران از معایب آبیاری قطره‌ای بوده و باعث شده که کشاورزان کمتر از این روش آبیاری استفاده کنند ولی این دلیلی نیست که روش آبیاری قطره‌ای را مطرود بدانیم و در پی رفع معایب آن باشیم. به یاد داشته باشیم با استفاده از روش آبیاری قطره‌ای نسبت به روش غرقابی می‌توانیم 5 الی6 برابر مصرف آب را کاهش دهیم. (3-2برابرکاهش براساس مدولهای آبیاری گیاهان زراعی )

کشاورزی و توسعه پایدار

کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه در سال 1987 ، توسعه پایدار را چنین تعریف کرد: «توسعه ای که بدون مخاطره انداختن توان نسلهای آینده برای رفع نیازهای خود، پاسخگوی نیازهای حال حاضر باشد». این مفهوم طی تعریف زیر برای بخشهای مواد غذایی وکشاورزی دقیق‌تر بیان شد و در سال 1988 توسط شورای فائو مورد پذیرش قرار گرفت.

«توسعه پایدار، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی تحولات وساختار اداری است، به طوری که تأمین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین کند. چنین توسعه پایداری(در بخشهای کشاورزی، جنگلداری وشیلات) با حفاظت زمین، آب و ذخائر ژنتیکی گیاهی و جانوری همراه است، تخریب زیست محیطی به همراه ندارد، از فناوری مناسب استفاده می کند، از نظر اقتصادی بالنده و پایدار واز نظر اجتماعی مورد قبول است.» پایان اقتباس

http://thesis.ui.ac.ir/abstracts/ltr/eleven14.htm

۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰

به خلاصه خبری از نشریه محترم پسته سال چهارم نیمه دوم بهمن۱۳۹۰-شماره۶۹ که از قول ریاست محترم شرکت مهندسی آب وفاضلاب کشور درج شده است توجه فرمائید:

۱۱ هزار حلقه چاه غیر مجاز دراستان کرمان داریم .

رئیس شرکت مهندسی اب وفاضلاب کشور درگفتگو با مهر اظهار داشت : دراستان کرمان به دلیل محدودیت منابع آبی وافت سفره های آبی به ناچار از رگه های آب استفاده میکنیم . سیدمهدی ثمره هاشمی تصریح کرد :از اول سال آبی جدید که مهرماه۹۰ است تاکنون (بهمن۹۰)۲۲میلیمتر بارندگی دراستان داشته ایم که متوسط بلند مدت آن ۷۷ میلیمتر است ودراین مدت هیچ جریان سطحی در رودخانه های استان مشاهده نشده است وازلحاظ ذخائر آبی درسطح مناسبی نیستیم . با توجه به رشد نیاز آبی درسطح جامعه آب موجود به هیچ وجه جوابگوی نیاز نیست ومیتوان گفت وضعیت آب درکشور روبه وخامت است.

دربیشتر مناطق کشور مانند استان کرمان کمبود آب ومنابع آب شیرین به منابع آب زیرزمینی فشار فزاینده ای وارد کرده است . بحث های انتقال اب از مناطق دیگر به استان کرمان با تعارضات اجتماعی درمحل مبدا واما واگر ها مواجه شده است. قیمت تمام شده آب کشاورزی برای هر متر مربع برای کشاورزان غیر اقتصادی است. ۱۱هزار حلقه چاه غیر مجاز دراستان کرمان داریم. برداشت آب استان کرمان ۷/۶ میلیارد مترمکعب ودرحالیکه جذب سفره های زیر زمینی ۶/۵ میلیارد متر مکعب است که نتیجه بیلان منفی ۱/۱میلیارد متر مکعبی  را نشان میدهد.

ثمره هاشمی از نشست بسیاری از سفره های آب زیر زمینی درسطح استان خبر داد وگفت باید با کمک بخشهای علمی کشور راهی جدی برای برون رفت از این وضعیت بیابیم.

خبر گزاری مهر اضافه کرده است درکنار اتمام منابع آبی ویا شورشدن آنها محلهای طبیعی ذخیره آب زیر زمینی درحال تخریب است .

***************************************************************************

***************************************************************************

مطالبی ارزنده از هفته نامه محترم دنیای سبز:

درشماره ۹۵ هفته نامه دنیای سبز چند مقاله وگزارش تکان دهنده درارتباط با منابع آب درکشورمان آمده است که ضمن توجه دادن خوانندگان محترم به مقالات مزبور قسمتهائی از آن ذیلاْ درج می گردد.